Türk sinemasının ilk yönetmeni: Fuat Uzkınay

Türk sinemasının ilk yönetmeni: Fuat Uzkınay

İlk Türk sinemacı, imalci ve rejisör Fuat Uzkınay'ın ölümünün üzerinden 65 sene geçti.

İlk Türk sinemacı, imalci ve rejisör Fuat Uzkınay'ın ölümünün üzerinden 65 sene geçti.

Uzkınay, 1888'de Üsküdar'da dünyaya geldi. İstanbul Erkek Lisesi'nden sonra İstanbul Üniversitesi Fizik-Kimya Bölümü'nden mezun olan Uzkınay, talebelik senelerinde İstanbul Erkek Lisesi'nde dahiliye memuriyeti yaptı.

Türkiye'de sinemaya olan alakanın çoğalmasıyla Uzkınay'ın da dikkatini sürükleyen sinema sanatı, onun dahiliye müdürlüğü yaptığı mektepte talebelere sinemayı tanıtan ve öğreten dersler vermesini sağladı.

Türk sinemasında ilk defa film sürükleyen birey oldu

Uzkınay, kamera kullanımını Sigmund Weinberg'ten bilerek, 1914'de ise Seden Kardeşler ile Ulusal Sinema ismi verilen Sirkeci'deki Ali Efendi Sineması'nın firmacılığına başladı.

Birinci Dünya Savaşı'yla orduya katılan Uzkınay, 14 Kasım 1914'te Rus işgalinin simgelerinden kabul edilen Yeşilköy'deki Rusların yaptığı anıtın devrilişini kameraya alması için ordu tarafından görevlendirildi.

Uzkınay, 14 Kasım 1914'te, cumartesi günü Ayastefanos'taki Rus Abidesi'nin devrilişini 150 metrelik filme sürükleyerek, Türk sinemasında ilk defa film sürükleyen birey oldu. Bu filmle, Türk sinemasının doğum sene dönümü olarak kutlanmaya başlandı.

Türk sinemasının ilk mevzulu filmini tek başına bitirdi

Yarıyılın Harbiye Nazırı ve Başkomutan Vekili Enver Paşa'nın emriyle kurulan Merkez Ordu Sinema Dairesi'nde MOSD Weinberg'in destekçiliğine ceddilen Uzkınay, "Anafartalar Muharebesinde İtilaf Ordularının Püskürtülmesi", "Harbiye Nazırının Kıta Denetimi", "Çanakkale Muharebeleri", "Von der Goltz Paşa'nın Cenaze Töreni" gibi pek çok doküman ve haber filmi çekti.

Uzkınay, 1916'nın sonlarında Sigmund Weinberg ile uzun metraj bir sinema filmi idaremeye başladı. "Leblebici Horhor" oyunundan sinemaya aktarılmaya çalışılan aynı adlı üretim, başrol oyuncularından birinin can vermesi sebebiyle yarım kaldı.

Benliyan Topluluğu'nun bir başka oyunu "Himmet Ağa'nın İzdivacı"nı kameraya almaya çalışan rejisör, filmi sürüklediği yarıyılda oyuncuların askere çağrılması sebebiyle çekimlere ara verse de savaştan sonra Türk sinemasının ilk mevzulu filmini tek başına bitirdi.

MOSD ve Müdafaa-i Ulusala Cemiyeti'nin sinema çalışmaları ile taşıtlarının Malul Gaziler Cemiyeti'ne devredilmesinin ardından Uzkınay, toplumun sinema çalışmalarının başına getirildi. Bu yarıyılda çekilmeye başlayan uzun metrajlı filmlerde görüntü rejisörlüğü yapan Uzkınay, işgal senelerinde yapılan protesto şovlarını kameraya aldı.

Malul Gaziler Cemiyeti'nin sinemayla alakalı arşivinin devredildiği Ordu Foto Film Merkezi'nin başına geçen Uzkınay, 1953'e kadar bu müessesede çalıştı.

Rejisör, emekli olduktan 3 sene sonra, 29 Mart 1956'da İstanbul'un Göztepe mahallesinde 68 yaşındayken yaşama veda etti.

Ankara'da bulunan Kara Güçleri Foto Film Merkezi'nin bir stüdyosuna hizmetlerinden dolayı Uzkınay'ın ismi verildi.

"Uzkınay, her koşul altında Türk sinema tarihinin mihenk taşlarından biridir"

Sinema yazarı ve analist Dr. Mustafa Çetin, "Fuat Uzkınay ve İlk Filmimize Dair" başlığıyla kaleme aldığı yazısında, Uzkınay'ın Türk sineması için ehemmiyetini şöyle anlattı:

"Fuat Uzkınay, her koşul altında Türk sinema tarihinin mihenk taşlarından biridir. Yalnızca ilk Türk filmini sürüklemiş olması ile değil pek çok mevzuda liderliğiyle sinemamızda ehemmiyetli bir yeri vardır. Uzkınay, ilk Türk rejisörü olması, Türk sinemasının askeri alandan sivil alana geçişine tanıklık etmesi ve ciddi katkılarda bulunması, mektepte ilk film gösterimini hakikatleştirmesi, ilk görüntü rejisörlerimizden olması, Kurtuluş Savaşı'na dair dokümansallar sürüklemesi, Sirkeci'de, Anadolu yakasında, özellikle Üsküdar'da ilk sinema salonlarını açması ve şirketi gibi pek çok mevzuda lider sıfatı taşımaktadır."

Misyon aldığı bazı filmler

Uzkınay'ın rejisörlüğünü üstlendiği filmler arasında, "İzmir Zaferi", "Zafer Yollarında", "Vahidettin'in Biat Töreni", "Himmet Ağa'nın İzdivacı", "Çanakkale Muharebeleri", "Tutsak İngiliz Generali" ve "Ayastefanos'taki Rus Anıtının Devrilişi" bulunuyor.

"Bican Efendi'nin Düşü", "Mürebbiye", "Binnaz" ve "Bican Efendi Okul Öğretmeni", Uzkınay'ın üretimciliğini yaptığı filmlerin arasında yer alıyor.

Kaynak: Anadolu Ajansı / Fatih Türkyılmaz